İşletmelerde ergonomi pek önem verilmeyen ancak tüm yöneticilerin ve işverenlerin büyük önem verdiği verimliliği doğrudan etkileyen bir olgudur. Ergonominin önemini kavrayan tüm yönetici ve işverenler bu konuya yatırım yapmaktan çekinmemektedirler. Çünkü yapılan yatırımın karşılığı – hemen hemen tüm uygulamalarda – en geç bir içinde alınmaktadır. Bu önemi kavrayamayanlar ise olaya çalışanın kaprisi olarak yaklaşarak herhangi bir yatırımdan kaçınma yolunu seçmektedirler. Böylelikle esasen giderleri artırıcı bir yol seçmektedirler.
Şimdi ergonominin neleri etkilediğini ayrıntılı olarak inceleyelim. Ergonomi doğal olarak 5S çalışmalarının temel taşlarından birini oluşturmaktadır. Doğal olarak diyorum çünkü 5S sanılanın aksine iş güvenliği ve sağlık konularını birinci sırada tutmaktadır. Dolayısı ile ergonomi 5S ile elde edeceğiniz tüm kazanımların temelini doğrudan etkilemektedir. 5S çalışmaları yapılırken 2.S olan “Sıralama (Seiton)” adımında karşımıza doğrudan ergonomik çalışma ortamı çıkmaktadır. Çalışma alanında operatörlerin yaptığı ve verimliliği doğrudan etkileyen hareketlerin ortadan kaldırılması aynı zamandan ergonominin sağlanması anlamına gelmektedir. Bu hareketleri sıralayacak olursak;
- Arama
- Taşıma
- Yürüme
- Eğilme
- Uzanma
- Tırmanma
Bu altı hareketin her biri ergonominin doğru olamamasından kaynaklanan hareketlerdir. Örneğin arama gözü yoran, karmaşık ortamların temel sonucudur. Operatörün ürünü taşımak zorunda kalması, hem de bu taşımanın olması gerekenden ağır olması, kişinin sürdürülebilir bir verimlilikle çalışmasını engelleyecektir. Şimdi bu hareketleri inceleyerek nedenleri tespit edelim.
Arama: Arama temel olarak karmaşık, yerleri düzenlenmemiş, işaretlenmemiş, tıkış tepiş ortamların sonucudur. Öncelikle 1.S olan “Seçme (Seiri) adımı uygulamalı ve gereksiz olan parçalar çalışma alanından uzaklaştırılmalıdır. Bunun sonucunda sadeleşen ortamda aranan parçalar çok daha kolay bulunabilecektir. Daha sonra gerekli olan parçaların işaretlenmesi ve düzenlenmesi gerekmektedir. Böylece ortam çok daha az arama gerektiren, gözü yormayan, insanların mutlu olacakları bir ortam haline gelecektir.
Taşıma: Nedeni temel olarak parçaların ergonomik olamayan koşularda çalışma alanında bulundurulması, gerekenden büyük, gerekenden çok, gerekenden karışık ve gerekenden uzağa konması nedeni ile oluşmaktadır. Parçalar düzenlenirken bütün bunların olmadığı sisteme geçiş sağlanmalıdır. Bunun için küçük bazı yatırımlar gerekebilir, bu yatırımdan kaçınılmamalı ve operatörlere gereken destek destek sağlanmalıdır.
Yürüme: Temel nedeni yerleşim sırasında uygun olmayan ekipmanların kullanılması, parçaların gerekenden çok daha fazla çalışma alanında bulundurulması ve operatörlere konu ile ilgili uygun eğitimin verilmemesi olarak sıralanabilir. Karşımıza çıkan en önemli eksiklik uygun olmayan ekipmanlar ve eğitimsiz operatörlerin “ne kadar çok malzeme verirsem o kadar rahat ederim” düsturu ile çalışmaları sonucunda malzemeleri çalışma alanına yığmalarıdır.
Uygulanacak işletme içi milk-run uygulaması ve uygun ekipmanların kullanılması ile tamamen ortadan kaldırılabilir bir sorundur.
Eğilme: Yine pek çok yönetici ve işverenin tamamen göz ardı ettiği bir sorundur. Çalışanın verimli olmasını doğrudan etkiler. Düşünsenize bir çalışandan 100 adet ürün üretmesini bekliyor ve her ürün için eğilerek yerden parça almasını istiyorsunuz. Bunun sonucu doğrudan çalışanın belinin ağrıması ve bu sayıyı hiç bir zaman çıkaramaması olacaktır. Ben bu durumlarda yöneticilere evde kendilerini 100 kez eğilip durumu analiz etmelerini öneriyorum. Bu sorunun temel çözümü yine ergonominin sağlaması ile ortadan kalkacaktır. Parçaların uygun yüksekliğe yerleştirilmesi veya uygun yüksekliğe kadar makine ile kaldırılması eğilmeyi ortadan kaldırarak ergonomiyi sağlayacaktır.
Uzanma: En çok rastladığım sorunlardan birisi de bu problemdir. Bir çok firmada, özellikle montaj hatlarında, çalışma şekli parti bazlı ve bir masanın etrafına toplanarak yapıldığından uzanmaya neden olan uygun olmayan ekipman kullanımı ortaya çıkmaktadır. Uzanma da eğilme gibi doğrudan çalışanın verimliliğini etkilemektedir. Bu sorunun da çözümü yine ergonominin sağlanmasında bağlıdır. Ergonomi uygun montaj sistemlerinin kullanılması, parçaların yeterli miktarda ve uygun yakınlıklara konmasının sağlanması ile sorun ortadan kalkacaktır.
Tırmanma: Çalışanın boyuna uygun olmayan yerleşim ve uygun olmayan ekipmanın kullanılması, parçaların konduğu paletlerin olması gerekenden daha yüksek olması, eğitimsiz operatörlerin gerekenden fazla malzemeyi çalışma ortamına yığmaları sonucu ortaya çıkan bir problemdir. Uygun miktarda malzemenin çalışma ortamına getirilmesi için milk-run sistemi kurulması ve uygun ekipmanların kullanımı ile tamamen ortadan kaldırılabilir.
Görüldüğü üzere ergonomi oldukça düşük denebilecek bazı yatırımların yapılması, çalışanların uygun yeteneklerle donatılması için gerekli eğitimlerin yapılması ve konuya gereken önem verilmesi ile büyük oranda sağalabilir.
Ergonominin verimliliğe etkisi iki yönlü olmaktadır. Bunlardan birincisi çalışanın yorulmadan işini yerine getirmesi ile sürdürülebilir bir randımana ulaşabilmesi ile ortaya çıkar. İkincisi ise kendisine ve sağlığına değer veren yönetici veya işveren ile çalışmak motive edici bir çalışma ortamı yaratacağından çalışan işine ve firmaya sahiplenir. Böylece yalnızca verimli çalışmakla kalmaz aynı zamanda kayıpları önlemede çok büyük destek olan çalışanların öneri ve iyileştirme çalışmalarına katılımı ortaya çıkar. Bu durum kaizen çalışmalarının başarısını ve dolayısı ile yalın üretim sistemini başarısını garanti eder.