Yazan : M. Fatih Sütçüler
5S, günümüzde sıkça sözü edilen ve de oldukça rağbet gören bir kavram. Yalın üretim çalışmalarının ilk adımını oluşturuyor.
5S seminerlerinde katılımcılarda, daha başlangıçta ilginç tepkiler alıyoruz. Seminer başlangıcında yaptığımız “5S nedir?” anketinde; katılımcıların ortlama %20 sinden “temizlik-tertip-düzen” gibi cevaplar geliyor. Diğer katılımcılarsa(%80), “5S” gibi gizemli bir başlığın altında daha sofistike tanımlar arıyorlar. Ardından “temizlik-tertip-düzen” gibi bir açıklama gelince biraz hayal kırıklığı yaşanıyor.
Katılımcıların bu tepkisini normal karşılıyorum. Çünkü “temizlik-tertip-düzen” yaşamın içinde olan kavramlar. Ve hemen herkes tarafından bilinen ve de uygulanan şeylerden bahsediyoruz.
Evlerde temizlik günleri vardır. Bu iş için bir sektör bile oluşmuş durumdadır. Gündelikçi temizlikçiler, temizlik işleri yapan firmalar, işletmelerde temizlik işleri görevlileri vardır. Yaşadığımız alanları, çalıştığımız alanları temizleriz, düzenleriz. Kısacası bu “temizlik-tertip-düzen” konusunda bir hayli çaba gösteririz.
Hal böyle iken, neden birileri gelir de bize; “temizlik-tertip-düzen” den bahseder ve bu konuda kendimizi iyilşetirmemiz gerektiğini söyler? Bunun cevabı yine günlük yaşamımızda, farkında olmadan kabullendiğimiz varsayımlarda yatmaktadır. “temizlik-tertip-düzen” misafir gelmeden önce yapılması gereken işlerdir. İşyerlerimiz için de aynı varsayım geçerlidir. İşletmemize bir misafir ya da denetimci geleceği zaman, hazırlıklar “temizlik-tertip-düzen” ile başlar.
Diğer bir varsayımı en iyi özetleyen örnek ise “Misafir Odası” kavramıdır. Misafir odası
"Misafir Odası" , günlük ev hayatına kapalı bir odadır. Evin en güzel eşyaları oradadır. Bu odaya ev halkının girmesine izin verilmez. Her daim, temiz, tertipli ve düzenli bir odadır. Ev sahibinin içi rahattır. Misafir geldiğinde bu odada ağırlanacak ve evimizi hep temiz, tertipli ve düzenli olarak hatırlayacaktır.
Oda temiz ve bakımlı olarak her daim hazırdır. Bu odada, tertip-düzen sürdürülebilir durumdadır. Sürüdürülebilirlik, odaya misafirden başka kimsenin girmesine izin verilmemesiyle sağlanmıştır.
"Misafir Odası" uygulamasındaki temel varsayım şudur: Bir yaşam alanının sürekli temiz tertipli ve düzenli kalması için günlük yaşamdan ayrılması, yalıtılması gerekir. İçinde günlük yaşamın sürdüğü alanlar temiz, tertipli ve düzenli tutulamaz.
Aynı varsayım işletmeler için de kabullenilmiş durumdadır. Üretim telaşının olduğu alan(lar)da temizlik-tertip-düzen oluşturulması ve korunması olanaksızdır. Bu nedenle; müşteriler ve denetçiler geleceği zaman temizlik-tertip-düzen için özel çaba harcanır. Bu çalışmalar, çoğu zaman üretim faaliyetine ara verilerek, gerçekleştirilir. Konukların ziyareti tamamlandıktan sonra, oluşturulmuş olan temizlik-tertip-düzen, sürdürülemez. Kısa sürede üretim alanları eski, alışılmış haline geri döner.
Temizlik-tertip-düzen konusu, yalşamımızın bu denli içinde olmasına, konuya çok önem vermemize rağmen, önemli bir soruumuz bulunmaktadır.
Sorun, büyük çabalarla oluşturulan temizlik-tertip-düzen otamının, sürdürülebilir kılnamamasıdır. Bu yönde çaba gösterilmemesindedir. “Yaşamın, üretimin olduğuğu yerde temizlik-tertip-düzen sağlanması ve sürdürülmesi mümkün değildir” varsayımı bu temel sorunun kökünde yatmaktadır.
5S'i iddiası; üretim alanlarının, üretimin en hızlı zamanlarında bile tertipli ve düzenli tutulabileceğidir. Bunun yanısıra, tertip-düzen olmaksızın, kayıplardan arınmış ve su gibi akan bir üretimin mümkün olamayacağı da ifade edilmektedir. 5S'in iddiası gerçekçidir.Yalın üretime geçiş için ilk adım, "misafir odası” yaklaşımını terketmektir. İşletmedeki tüm alanların, sürekli "misafir odası" niteliklerine uygun halde tutulmasıdır.
Özetle, 5S modelinin ilk üç adımı olan; SEIRI ( Sıralama, sınıflandırma), SEITON ( Basitleştir, düzenle), SEISO ( Temizle, Parlat) adımları ve bu adımlarda yapılması gereken işlerin tamamı çok iyi bildiğimiz ve de gerçekte uyguladığımız şeylerdir. Sorun, oluşturulan temizlik-tertip-düzen ortamının sürekliliğinin sağlanmasındadır. ( SHITSUKE-Sürdürülebilirlik)
Bu sorun, standartlaştırma için gerekli çaba gösterilmediği için aşılamamaktadır. (SEIKETSU- Standartlaştır)
Bu nedenle çok iyi bildiğimiz temizlik-tertip-düzen kavramı, 5S adı altında bizlere anlatılmakta ve temel sorunlar aşılmaya çalışılmaktadır.
Bu açıdan bakıldığında, 5S sistematiğinin sırrı, 4. Ve 5. “S” lerde yatmaktadır. SEIKETSU- Standartlaştır ve SHITSUKE-Sürdürülebilir kıl.
M.Fatih Sütçüler